Wykład Zjazd I - 14.10.2006

Z podziękowaniami dla Ani ze przesłanie materiałów i Piotrka za uzupełnienie:)

Filozofia

  • „nauka” dotycząca całokształtu elementów wiedzy pozostających ze sobą w pewnym związku /związek fundamentalny/
  • arche /prapoczątek/
  • wiedza o ostatecznych przyczynach, warunkach i celach wszelkiego możliwego poznania -> uniwersalizm
  • wiedza krytyczna; o warunkach możliwości rzeczywistości doświadczanej jako całość

Trójkąt platoński

PLATON - Idea, Bóg
Kartezjusz – JA, podmiot Arystoteles – Byt, Substancja

Niemożliwe jest poznanie jedynie dzięki zmysłom. Również duch bierze w tym udział. Ducha tego nazwał Platon duszą. Dusza jest uwięziona w ciele i oddzielona od prawdziwego bytu. Między duszą, a prawdziwym bytem znajduje się pozorny, materialny świat zmysłowy. Jednak ta sfera zmysłowa nie może być pomostem pomiędzy duszą, a prawdziwym bytem. Nawet pomimo tego, że ludzie postrzegają i poznają zmysłami.

Rozwiązując ten problem, można przeciwstawić duszy ludzkiej z jednej strony i prawdziwemu bytowi rzeczy z drugiej, który stanowi podstawę wszelkich zjawisk jeszcze coś trzeciego – idee. Ukoronowaniem wszystkich idei jest w systemie platońskim absolut, czyli bóstwo. W przypowieści o jaskini tę super ideę symbolizowało słońce, podczas gdy rzeczy naturalne w świetle słonecznym przedstawiają zwykłe idee.

  • Mit anamnezy: Dusza jest podobna ideom. Przed wstąpieniem w czasową powłokę cielesną dusza oglądała czyste idee. Ta duchowo oglądana treść została jednak przysłonięta sferą zmysłową. Jest możliwe jednak oczyszczenie z uwikłania zmysłowego (katharsis= wyjście z jaskini), co prowadzi do przypominania (Anamnesis) sobie przez duszę uprzednio oglądanych idei.
  • Mit metheksis: Kosmos powstał za sprawą demiurga. Ukształtował on rzeczy naturalne z pierwotnej materii na wzór ideii. Jako odbicie idei mają rzeczy naturalne uczestnictwo (methaksis) w ideach.

Prawdziwe poznanie jest możliwe dzięki temu, że dusza i prawdziwy byt rzeczy spotykają się w idei. W rozumieniu anamnezy dusza jest połączona zwrotnie z ideami w których rzeczy naturalne uczestniczą w sensie methaksis. Postrzeganie zmysłowe jest wewnętrzną okazją do przypominania.
Epistemologia jest klasycznym działem filozofii.

Filozofia jest „nauką” dostarczającą całokształtu elementów wiedzy, pozostających ze sobą w fundamentalnym związku. Stawia pytanie o archê.
Archē (z gr. – początek) – dla presokratyków to myśl, idea lub to co
tkwi u źródeł istnienia wszystkiego. To
prazasada bytu.

Filozofia to wiedza uniwersalna. Skupia się na ostatecznych przyczynach i celach wszelkiego możliwego doświadczenia. Chodzi w niej o uniwersalność. Dla filozofa jest bardziej istotne poznanie co the Xs sądzą o danych politykach niż co Johnny X sądzi o politykach. Chodzi o uogólnienia. Chęć ujęcia spraw w sposób uniwersalistyczny jest charakterystyczna dla kultur europejskich, podczas gdy wiele innych kultur ma bardziej partykularne zapatrywania.
Filozofia jest wiedzą rozumową. Stawia pytania nie tylko po to, żeby później argumentować lecz jest również zainteresowana samym rozumowaniem. Filozofia europejska jest filozofią rozumu.
Filozofia to wiedza krytyczna. Łatwo to prześledzić u Platona w „Dialogach” (szczególnie sokratejskich), gdzie nie ma odpowiedzi natomiast pojawiają się kolejne pytania. Problemy filozoficzne nie są zazwyczaj jednoznacznie rozwiązywalne.
Daje się więc wyprowadzić następującą definicję tego, czym jest filozofia.

Filozofia to krytyczna wiedza rozumowa o warunkach możliwości poznania
rzeczywistości doświadczalnej jako całości.

W normalnych warunkach proces poznania następuje w pewien partykularny sposób. W filozofii odbywa się on w zasadzie tak samo z tym, że chodzi tu o poznanie całościowe.

podmiot ↔ poznawanie ↔ przedmiot

„Jak w ogóle możemy poznawać skoro przedmioty są przestrzene podczas gdy moje myśli nie? Musi istnieć coś co je łączy. Tym czymś jest rozum. Wówczas podmiot jest rozumowy, przedmiot też jest rozumowy, co pozwala na ich wzajemne zazębienie i kreuje proces poznania.”

Platon twierdził, że poznawanie jest przypominaniem sobie. Ludzie wiedzą na przykład, co to jest dobre zdrowie post factum, gdy je tracą.

Dla Sokratesa poznanie miało charakter etyczny. „Poznaj siebie samego”- mawiał. Był zwolennikiem pielęgnowania cnoty aretē. Głosił pogląd, że sztuką jest poznanie dla samego poznania i tylko taka motywacja poznania jest etyczna.

Aretē (z gr. – bycie dobrym lub doskonałość czegoś). - Bycie dobrym albo cnota człowieka. Wg Platona i Arystotelesa cnota polega na właściwym wypełnianiu swoich funkcji, podobnie jak oko jest wtedy dobre, gdy jest zdrowe i człowiek dobrze widzi, a więc jego funkcja jest spełniona. Artē jest utożsamiane z tym, co umożliwia życie udane, a zarazem porządne. Zdaniem Arystotelesa cnota polega na znalezieniu „złotego środka” pomiędzy dwoma wadami: niedostatkiem, a nadmiarem. W myśli Greków spotkać moża korzenie chrześcjańskiego ideału, głoszącego, że najpełniejszy rozwój artē dokonuje się poprzez życie samowystarczalne, poświęcone kontemplacji i zdobywaniu mądrości. Buddyści również twierdzą, że istnieje związek pomiędzy dobrocią a umiejętnością (której moża się nauczyć) bycia dobrym człowiekiem.

Sofiści – m. in. Gorgiasz i Protagoras – nauczali „techniki” i sztuki dobrego życia. Dlatego Sokrates zarzucał im, że chcą jedynie zjednywać sobie tłumy, a nie poznawać dla samego poznania.


Teoria poznania i aspekt etyczny

  • Sokrates – poznanie jako kategoria etyczna, „poznaj samego siebie”, kultywowanie arete + praksis
  • Pitagoras, Gorgiasz – sofistyka; kwestia poznania bezinteresownego /jako namysł nad rzeczywistością/

Klasyczne zagadnienia teorii poznania

Episteme – wiedza pewna

Prawda

  • klasyczna definicja prawdy – Arystoteles /relacja korespondencji – zgodność myśli z rzeczywistością/
  • zarzuty i ostateczne kryteria, def. koherencyjna, powszechnej zgody

Co zakłada definicja prawdziwości?

  • że poznanie jest możliwe
  • ze mamy prawdziwą def. rzeczywistości i myśli

Krytycy klasycznej definicji Prawdy

Czym jest ta zgodność myśli z rzeczywistością? – tożsamością?, podobieństwem?
I. Pojęcie prawdy
Klasyczna definicja jest formalna, nie zawiera kryterium, za pomocą którego mozemy orzekać co jest prawdziwe. Dlatego Krytycy przyjmują kryteria:
1. Koherencyjna definicja prawdy – to spójność tego co teoria głosi z tym co dotychczas było uznane za prawdziwe.
2. Kryterium powszechnej zgody – prawdziwość twierdzeń polega na powszechnej zgodzie na to co głosi teoria /pradygmaty/
3. Kryterium oczywistości (Kartezjusz)
4. Pragmatyzm. Kryterium utylitarne – o jego prawdzie decyduje pożytek danego twierdzenia w działaniu
- refleksja filozoficzna, nauka nie jest odkrywaniem prawd i faktów, jest AKTEM
- podmiot poznający jest aktywny
- fakt jest konstruktem, w jego poznaniu bierze udział doświadczenie poznającego
-Umysł/Jaźń/„Self” – poznanie a świadomość; Ja przedmiotowe buduje samoświadomość, Ja podmiotowe tworzy indywiduum
- to co weryfikuje teorię – jest możliwość zastosowania w praktyce jej hipotez

II. Źródła poznania (prawomocnego)
-rozum -> racjonaliści (Kartezjusz)
- empiria -> empiryści (Hume, Durkheim/

III. Granice poznania
- fakty poznania cechuje taka natura, że możliwe jest poznanie obiektywnie istniejącej rzeczywistości
- Kant /sądy syntetyczne a’priori/


++Dodatkowe opracowanie (od studentów II roku)
do obrobienie linki i takie tam trzeba dorobić
1) Teoria poznania = Gnoseologia

Epistemologia – dział gnoseologii zajmujący się poznaniem naukowym

Teoria poznania zajmuje się ukazywaniem rożnych twórczych wizji ludzkich i poglądów na ten sam temat. Bada istotę i strukturę ludzkiego poznania. Docieka jakie są jego źródła i wyodrębnia różne rodzaje poznania. Ocenia wartość poznania. Zajmuje się granicami poznawalności świata. Bada Uwarunkowania działalności poznawczej, a także szuka naukowych metod uzasadniania wiedzy i kryteriów prawdziwości poznania.

Analizując charakter i przebieg procesu poznawczego gnoseologia wyróżnia:
poznający podmiot
przedmiot poznania
treść poznania

2) Ontologia – teoria bytu

Aksjologia – nauka o wartościach

Obok ontologii i aksjologii gnoseologia jest jedną z trzech najważniejszych dziedzin filozofii.

3) Analizując poznanie można skoncentrować się na procesach psychicznych podmiotu poznającego (związek gnoseologii z psychologią), albo badać poznanie jako gotowy efekt procesów poznawczych – czyli badać zespół tez sformułowanych w wyniku działalności poznawczej.

4) Związki gnoseologii z ontologią:

Rozważania nad kwestią związku gnoseologii z ontologią można rozpocząć od postawienia pytania – „Co jest pierwotne: gnoseologia czy ontologia?”

- Kartezjusz, John Locke i Immanuel Kant twierdzili, że teoria poznania jest pierwotna w stosunku do innych dziedzin filozofii.
Uważali oni, że dociekania metafizyczne muszą być poprzedzone dociekaniami teoriopoznawczymi.

- Według Szkoły Jońskiej natomiast ontologia jest pierwotna w stosunku do innych dziedzin filozofii .
Rozważania teoriopoznawcze są wtórne w stosunku do określonych tez ontologicznych.

5) Zagadnienia teorii poznania:

a) Zagadnienie przedmiotu poznania – czyli: czy przedmiotem poznania może być świat niezależny (np. niezależne od świata zewnętrznego „Ja”), czy tylko świat ludzkich przeżyć zewnętrznych?

Z zagadnieniem tym wiążą się dwa pojęcia:

Realizm epistemologiczny: twierdzący, że przedmiot naszego poznania istnieje niezależnie od podmiotu, a między treścią wiedzy i własnościami przedmiotu zachodzi pewnego rodzaju odpowiedniość (tzn. rozważa, czy postrzegamy świat zewnętrzny adekwatnie do tego jakim on jest).

Fenomenalizm: twierdzący, że przedmiotem naszego poznania nie mogą być obiekty poznania zewnętrznego, lecz jedynie nasze wrażenia i przeżycia psychiczne. Z tezy, że tym co dane doświadczalnie są nasze wrażenia niektóre z tych fenomenalistycznych kierunków wyprowadzają różne wnioski, np.: o nieistnieniu świata zewnętrznego; o nie rozstrzygalności sporu o to, czy poza naszymi wrażeniami coś istnieje czy nie; o ograniczeniu zakresu poznania wyłącznie do świata zjawisk.

b) Zagadnienie granicy poznania.

Poznawalności świata przeczył skrajny sceptycyzm utrzymując, ze nie ma takich kryteriów, które pozwalałyby rozstrzygnąć o prawdzie lub fałszu sądów dotyczących rzeczywistości.

c) Zagadnienie sporu o źródła poznania.

Dotyczy on roli zmysłów i rozumu w procesie poznawania świata (problem pewności wiedzy i jej wartości poznawczej).

Z zagadnieniem tym wiążą się dwa pojęcia:

Racjonalizm: przyznawał wartość tylko poznaniu intersubiektywnie komunikowalnemu i kontrolowalnemu (czyli takiemu, gdzie wiedza racjonalna może być zrozumiana przez każdego człowieka odpowiednich kwalifikacjach, a jej kontrolowalność zakłada możliwość poddania wiedzy racjonalnej kontroli przez osobę z odpowiednimi kwalifikacjami i środkami.

Irracjonalizm: poszukiwał wartości i uzasadnienia wiedzy poza poznaniem racjonalnym (np. Henri Bergson – w intuicji).

Zagadnienie źródeł poznania stanowiło przedmiot kontrowersji miedzy racjonalizmem (Kartezjusz, Spinoza, Leibniz) przyznającym priorytet rozumowi, a empiryzmem (Locke, Hume) przypisującym główną rolę doświadczeniu.

W sporze tym chodziło o: genezę, czyli pochodzenie ludzkiego poznania (racjonalizm genetyczny i empiryzm genetyczny); sposoby dochodzenia do faktycznego poznania świata (racjonalizm metodologiczny i empiryzm metodologiczny).

d) Zagadnienie wartosci poznawczej wiedzy - jej oceny z punktu widzenia prawdy i fałszu, oraz metod jej uzasadniania.

Problem ten – zwany też zagadnieniem istoty prawdy i kryterium prawdy – koncentrował uwagę filozofów od czasów starożytnych i wyrażał się w sporach miedzy zwolennikami tzw. definicji klasycznej prawdy („prawda to zgodność myśli z rzeczywistością”), a zwolennikami nieklasycznej definicji prawdy („prawda jako zgodność z pewnymi ostatecznymi kryteriami”)

O ile nie zaznaczono inaczej, treść tej strony objęta jest licencją Creative Commons Attribution-Share Alike 2.5 License.